Zioła a borelioza: odporność, zapalenie i zmęczenie w badaniach

Zioła a borelioza to temat szerszy niż pytanie, czy roślina hamuje wzrost krętków. W badaniach pojawia się także wpływ na odpowiedź odpornościową, zapalenie, stres oksydacyjny, tkankę łączną i zmęczenie. Właśnie te drogi pomagają zrozumieć, dlaczego naukowcy przyglądają się rdestowi japońskiemu, czepocie, brodziuszce, tarczycy bajkalskiej, sarsaparilli, eleuterokokowi i szczeci.

Każda z tych roślin ma inny zestaw związków i inny profil badań. Do tego dochodzi witamina C, której funkcje w organizmie są dobrze poznane, oraz miód stosowany w płynnych kompozycjach. Przyjrzyjmy się temu spokojnie: co rzeczywiście zaobserwowano, jaki mechanizm może za tym stać i jak odczytać korzystny wynik bez rozszerzania go poza badanie.

Punktem odniesienia pozostaje leczenie przyczyny choroby. Aktywne zakażenie Borrelia leczy się odpowiednio dobranymi antybiotykami. Badania roślin dotyczą poszukiwania substancji przeciwbakteryjnych oraz możliwości wpływania na organizm gospodarza; oba kierunki warto rozumieć osobno. ¹

Dlaczego przy boreliozie warto patrzeć szerzej niż na samą bakterię?

Objawy zależą zarówno od obecności drobnoustroju, jak i od odpowiedzi organizmu. Dobrze pokazują to badania stawów. Jutras i współpracownicy wykrywali peptydoglikan Borrelia, czyli składnik jej ściany komórkowej, w płynie stawowym pacjentów z boreliozowym zapaleniem stawów. Wyniki wskazują, że pozostałości bakteryjne mogą podtrzymywać pobudzenie odporności w określonych postaciach choroby. Nie wyjaśnia to automatycznie wszystkich dolegliwości utrzymujących się po leczeniu. ²

Podobnie można spojrzeć na układ nerwowy. W eksplantach zwojów rdzeniowych makaków, hodowlach ich komórek i ludzkich komórkach Schwanna kontakt z Borrelia nasilał mediatory zapalenia i uszkodzenie komórek. To badanie patogenezy: pomaga wskazać proces, którym można się zainteresować, ale samo nie mówi jeszcze, jaka substancja poprawi stan pacjenta. ³

Trzeci przykład dotyczy otoczenia komórek. Ludzka tkanka łączna zawiera białka podporowe, a jej przebudowę regulują między innymi metaloproteinazy, nazywane MMP. W badaniu Gebbii i współpracowników krętki pobudzały wybrane ludzkie komórki do uwalniania MMP-1 i MMP-9. Powstaje więc uzasadnione pytanie o ochronę równowagi pomiędzy zapaleniem, przebudową i regeneracją tkanek. ⁴

Badania składników roślinnych można odczytywać na tle tych procesów. Najciekawsze staje się wtedy nie ogólne hasło „wzmacnianie organizmu”, lecz konkret: cytokiny, komórki odpornościowe, enzymy albo odczuwane zmęczenie.

Zioła a borelioza: co rzeczywiście pokazują hodowle Borrelia?

Rdest, tarczyca i czepota

W badaniu Fenga i współpracowników z 2020 roku część ekstraktów roślinnych wykazywała aktywność wobec laboratoryjnych hodowli Borrelia burgdorferi. Wśród interesujących składników znalazły się rdest japoński, tarczyca bajkalska i czepota puszysta. Badano różne preparaty przy stężeniach 0,25–1%, a następnie sprawdzano odrost w podhodowli. Po badanych ekstraktach rdestu, tarczycy i czepoty bakterie odrastały w podhodowli. Brodziuszka w tym zestawieniu wypadała słabiej. ⁵

Tarczyca zawiera między innymi bajkalinę i bajkaleinę. Nazwy są podobne, lecz chodzi o różne związki. W pracy Goc i współpracowników czysta bajkaleina hamowała aktywne krętki przy stężeniu 150 µg/ml, a przy większych stężeniach wykazywała także aktywność wobec innych form hodowlanych. W tym samym badaniu przy 250 µg/ml bajkaleiny przeżycie komórek HepG2 spadało o około 30%, a stężenie obniżające je o połowę wynosiło około 500 µg/ml. Pokazuje to potrzebę oceny bezpieczeństwa obok aktywności przeciwbakteryjnej. Witamina C hamowała aktywne krętki przy 35 µg/ml dla B. burgdorferi i 88 µg/ml dla B. garinii. Badano substancje dodawane bezpośrednio do pożywki, dlatego te liczby nie są dawkami doustnymi. ⁶

W kolejnym doświadczeniu połączenia doksycykliny z bajkaleiną lub witaminą C dawały w określonych warunkach efekty addytywne. Oznacza to sumowanie działania w zastosowanym modelu. Takie doświadczenie pomaga projektować dalsze badania; nie wyznacza schematu zmniejszania dawki antybiotyku u człowieka. ⁷

Szczeć pokazuje, jak wiele zależy od ekstrakcji

W pracy Liebolda i współpracowników z 2011 roku ekstrakty korzenia szczeci otrzymane octanem etylu i dichlorometanem hamowały wzrost B. burgdorferi. Przy 2 mg/ml najsilniejsza frakcja osiągnęła około 99,7% zahamowania w czwartym dniu. Jednocześnie ekstrakt otrzymany 70% etanolem nie hamował wzrostu. Korzystny wynik dotyczył więc konkretnych frakcji lipofilnych, czyli skupiających związki lepiej rozpuszczalne w mniej polarnych rozpuszczalnikach. ⁸

W 2022 roku opisano także aktywność ekstraktu i frakcji z liści Dipsacus fullonum. Interesujące okazały się sylwestrozydy III i IV. Surowy ekstrakt działał jednak również toksycznie na badane fibroblasty; oczyszczanie zmieniało zarówno aktywność przeciwbakteryjną, jak i cytotoksyczność. To wartościowa wskazówka dla poszukiwania nowych związków, a zarazem przykład, dlaczego liść, korzeń i oczyszczona frakcja wymagają osobnego opisu. ⁹

Co oznacza wspieranie odporności?

Odporność składa się z wielu współpracujących elementów. Zmiana liczby limfocytów, poziomu przeciwciał albo produkcji cytokin mówi o wybranym fragmencie tej odpowiedzi. Najlepiej więc za każdym razem zapytać: co dokładnie zmierzono?

Dla czepoty puszystej istnieje małe badanie u 23 zdrowych mężczyzn, w którym zastosowano wodny ekstrakt kory C-Med-100: 350 mg dwa razy dziennie przez 60 dni. Zaobserwowano wolniejszy spadek odpowiedzi przeciwciał po szczepieniu pneumokokowym oraz zmianę stosunku limfocytów do neutrofili. To dodatni sygnał wpływu na odpowiedź immunologiczną, dotyczący szczepienia i określonego ekstraktu. ¹⁰

Eleuterokok, popularnie nazywany żeń-szeniem syberyjskim, również był badany pod tym kątem. W podwójnie zaślepionej próbie z udziałem 36 zdrowych ochotników etanolowy ekstrakt korzenia podawany po 10 ml trzy razy dziennie przez cztery tygodnie zwiększał liczbę i aktywację wybranych limfocytów T. ¹¹ W innym badaniu suplementacji u sportowców nie potwierdzono zmian analizowanych subpopulacji limfocytów. Efekt zależy zatem od preparatu, populacji i mierzonego parametru. ¹²

Brodziuszka pokazuje jeszcze inny wymiar: regulację odpowiedzi zapalnej. Jej andrographolid w badaniach przedklinicznych oddziaływał na NF-κB, białkowy regulator uruchamiania części genów zapalenia. Opisano między innymi modyfikację miejsca w podjednostce p50, ograniczającą wiązanie z DNA. ¹³

Z kolei w doświadczeniu na komórkach krwi trzech pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego andrographolid zmniejszał odpowiedź Th1 i Th17 oraz stężenia wybranych cytokin. Jednocześnie nasilał część odpowiedzi Th2. Tak wygląda immunomodulacja: przesunięcie określonych reakcji, a nie jednokierunkowe „podkręcenie” całego układu. Znaczenie takiego przesunięcia w boreliozie wymagałoby osobnego badania. ¹⁴

Jak składniki mogą wpływać na zapalenie i stawy?

Rdest japoński: mniej stresu oksydacyjnego i sygnałów zapalenia

Rdest kojarzy się z resweratrolem, ale ekstrakt jest mieszaniną wielu związków. W randomizowanym badaniu 20 zdrowych osób zastosowano przez sześć tygodni 200 mg ekstraktu dziennie, dostarczającego 40 mg resweratrolu. W porównaniu z placebo obniżyły się wskaźniki wytwarzania reaktywnych form tlenu oraz część parametrów zapalenia, w tym TNF-α, IL-6 i CRP. ¹⁵

Znaczenie tego wyniku polega na przejściu od samej probówki do pomiarów w organizmie człowieka. Badano zdrowych uczestników, dlatego najuczciwiej mówić o wykazanym wpływie na biomarkery. Potencjalny związek z poprawą dolegliwości zapalnych pozostaje dalszym krokiem badawczym.

Czepota: interesujący wynik w reumatoidalnym zapaleniu stawów

W próbie z udziałem 40 osób z reumatoidalnym zapaleniem stawów badano oczyszczony ekstrakt określonego chemotypu Uncaria tomentosa jako dodatek do stosowanych leków. W zaślepionej, 24-tygodniowej części badania liczba bolesnych stawów zmniejszyła się o 53,2%, wobec 24,1% w grupie placebo. ¹⁶

To kliniczny wynik, który uzasadnia zainteresowanie czepotą przy dolegliwościach stawowych. RZS ma jednak inną przyczynę niż boreliozowe zapalenie stawów. Można więc wskazać wspólny obszar zapalenia i bólu, zachowując granicę między obiema chorobami.

Dla brodziuszki również przeprowadzono badanie RZS: 60 uczestników, 14 tygodni i ekstrakt standaryzowany na 30% andrographolidów. Główny wynik dotyczący bólu nie wykazał istotnej przewagi nad placebo. Poprawa części parametrów wewnątrz grupy jest ciekawa, lecz słabiej odpowiada na pytanie o rzeczywistą korzyść z interwencji. ¹⁷

Sarsaparilla: obrzęk i mediatory zapalenia

Sarsaparilla to nazwa obejmująca różne gatunki Smilax. Dla Smilax ornata wykazano u szczurów zmniejszenie obrzęku wywołanego karageniną po ekstraktach metanolowych w dawkach 200–400 mg/kg oraz ekstrakcie octanowoetylowym w dawce 400 mg/kg. ¹⁸

Kolejne doświadczenie z ekstraktem metanolowym, 400 mg/kg, wykazało zmniejszenie obrzęku wywoływanego bradykininą i prostaglandyną E2. Są to mediatory uczestniczące w reakcji zapalnej. Wyniki tworzą biologicznie sensowną podstawę dalszych poszukiwań działania przeciwzapalnego. Dotyczą jednak zwierząt i oznaczonego gatunku, a nie każdej sarsaparilli. ¹⁹

Kolagen, tkanka łączna i ochrona przed utlenianiem

Tkanka łączna stale się przebudowuje. W prawidłowych warunkach wytwarzanie jej składników i ich rozkład pozostają ze sobą powiązane. Opisane wcześniej MMP pomagają zobaczyć, dlaczego badacze interesują się jednocześnie zapaleniem i ochroną macierzy otaczającej komórki.

W doświadczeniu na ludzkich komórkach błony maziowej pobranych od pacjentów z RZS resweratrol w stężeniu 100 µmol/l przez 24 godziny obniżał ekspresję MMP-1, MMP-3 i MMP-9 oraz regulatorów przebudowy kości. W połączeniu z badaniami patogenezy boreliozy rodzi to hipotezę dotyczącą regulacji przebudowy tkanek. Jest to połączenie przesłanek z różnych modeli, bez bezpośredniego dowodu odbudowy chrząstki lub zapobiegania uszkodzeniu stawów w boreliozie. ²⁰

Witamina C ma tu bardziej podstawową, dobrze ustaloną rolę. Jest potrzebna do prawidłowego tworzenia kolagenu, wspiera funkcjonowanie układu odpornościowego i ochronę antyoksydacyjną. Uczestniczy także w syntezie karnityny oraz niektórych neuroprzekaźników. Niedobór może prowadzić między innymi do zmęczenia i zaburzeń tkanki łącznej. Korzyść z usunięcia niedoboru należy odróżnić od przypuszczenia, że większa dawka ponad wystarczającą podaż będzie dodatkowo leczyć objawy choroby. ²¹

Taki zestaw funkcji dobrze pokazuje różnicę między substancją odżywczą a eksperymentalnym lekiem. Można wspierać warunki potrzebne do prawidłowej pracy tkanek, a jednocześnie nie mieć jeszcze badania wykazującego poprawę konkretnego objawu u pacjentów.

Skąd zainteresowanie zmęczeniem i wytwarzaniem energii?

Zmęczenie może być odczuwane podobnie w różnych chorobach, mimo odmiennych przyczyn. Dlatego badanie składnika w innej grupie pacjentów bywa wartościową wskazówką, pod warunkiem zachowania informacji o tej grupie.

W badaniu eleuterokoka u 96 osób z niewyjaśnionym przewlekłym zmęczeniem nie uzyskano istotnej przewagi nad placebo w całej próbie po dwóch miesiącach. Pojawił się natomiast sygnał korzyści u osób z mniej nasilonym zmęczeniem. Był to wynik podgrupy, bez korekty wielu porównań, dlatego wymaga potwierdzenia. ²²

Dodatni wynik opisano również dla brodziuszki w małym badaniu stwardnienia rozsianego. Uczestnicy przyjmowali interferon beta, a dodatkowo 170 mg ekstraktu dwa razy dziennie przez 12 miesięcy. Preparat miał DER 10:1 i 50% andrographolidów. W analizowanej grupie 22 osób wynik skali nasilenia zmęczenia był około 44% niższy niż po placebo. To interesująca obserwacja kliniczna dotycząca innej choroby i silnie standaryzowanego ekstraktu. ²³

Eleuterokok ma też wątek metaboliczny. Myszy otrzymujące wodny ekstrakt kory korzenia, 500 lub 1000 mg/kg dwa razy dziennie, szybciej wracały do aktywności po pływaniu. Po 21 dniach obserwowano także większą beta-oksydację kwasów tłuszczowych w mięśniach, czyli ich wykorzystywanie w przemianach energetycznych. ²⁴

W niewielkim badaniu krzyżowym dziewięciu rekreacyjnie trenujących mężczyzn 800 mg eleuterokoka dziennie przez osiem tygodni wiązało się z poprawą czasu wysiłku o około 23% i VO₂peak o około 12%. ²⁵ Badania te wskazują możliwy kierunek dotyczący wydolności i wykorzystania paliwa. Zmęczenie chorobowe, zwłaszcza pogorszenie po wysiłku, wymaga jednak własnych punktów końcowych i własnej grupy badanej.

Układ nerwowy, bariera krew–mózg i mitochondria

Tarczyca bajkalska: regulacja zapalenia i odpowiedzi antyoksydacyjnej

W badaniach przedklinicznych bajkalina oddziaływała na procesy mogące chronić barierę krew–mózg. To warstwa komórek regulująca przechodzenie wielu substancji z krwi do układu nerwowego. W modelu uszkodzenia wywołanego LPS, obejmującym myszy i komórki śródbłonka, obserwowano mniejszą przepuszczalność bariery, mniej stresu oksydacyjnego oraz korzystne zmiany białek połączeń międzykomórkowych. Powiązano to z aktywacją szlaku Nrf2, uczestniczącego w obronie antyoksydacyjnej. ²⁶

Drugi kierunek dotyczy mikrogleju, komórek odpornościowych układu nerwowego. W hodowli BV-2 pobudzonej LPS bajkalina ograniczała wytwarzanie wybranych mediatorów, między innymi NO, PGE2 i IL-1β, oraz wpływała na szlaki przekazywania sygnału zapalnego. ²⁷ Oba doświadczenia pomagają opisać potencjał neuroprzeciwzapalny związku. Dotyczą modeli laboratoryjnych, a nie leczenia neuroboreliozy.

Rdest i szczeć: dwa różne tropy

Polidatyna, związek obecny w rdeście japońskim, była badana w mysim modelu encefalopatii towarzyszącej sepsie. Po podaniu 45 mg/kg we wstrzyknięciu przed wywołaniem sepsy zaobserwowano między innymi częściową poprawę poziomu ATP i potencjału błony mitochondrialnej oraz zmniejszenie ROS i zapalenia. ²⁸

ATP jest nośnikiem energii wykorzystywanym przez komórki. Wynik łączy więc regulację zapalenia z funkcją mitochondriów, ale model ostrej sepsy i profilaktyczna iniekcja są odległe od codziennej suplementacji. To przesłanka dla dalszych badań, nie gotowa odpowiedź na przewlekłe zmęczenie.

Dla korzenia Dipsacus fullonum wykazano natomiast aktywność antyoksydacyjną w teście ORAC i około 47% hamowania acetylocholinoesterazy po ekstrakcji 50% metanolem. Enzym ten rozkłada acetylocholinę, ważny neuroprzekaźnik. Pomiar aktywności enzymu tworzy trop mechanistyczny, ale w tym badaniu nie oceniano pamięci, koncentracji ani wchłaniania składników przez człowieka. ²⁹

Jelita, stres i sen: dodatkowe drogi wspomagania

Jelita są kolejnym miejscem, w którym spotykają się odpowiedź zapalna i metabolizm. Dla oczyszczonych polisacharydów Smilax china opisano korzystne wyniki w mysim modelu zapalenia okrężnicy wywołanego DSS. Dawka 200 mg/kg dziennie przez dziewięć dni poprawiała wskaźnik choroby i obraz tkanek, zmniejszała część cytokin oraz stres oksydacyjny, a także zmieniała skład mikrobioty. ³⁰

Ten kierunek jest interesujący właśnie dlatego, że wykracza poza bezpośrednie działanie przeciwbakteryjne. Warunki w jelicie mogą być osobnym celem badania. Trzeba przy tym znać gatunek Smilax i rodzaj frakcji; model zapalenia okrężnicy nie jest równoważny wykazaniu ochrony jelit podczas antybiotykoterapii boreliozy.

W obszarze stresu, nastroju i funkcji poznawczych pojawiło się badanie mieszaniny zawierającej tarczycę bajkalską. Przez 15 dni podawano 800 mg tarczycy, 80 mg głogu, 112,6 mg magnezu i 40 µg chromu dziennie. Randomizowano 43 osoby, analizowano 35. Poprawiły się wybrane parametry nastroju i zadania poznawcze wykonywane pod stresem. Wyniki snu były mieszane: dłuższy sen w określonym pomiarze współistniał z korzystniejszą ogólną oceną jakości snu po placebo. ³¹

To przykład, w którym warto zachować całą informację. Badano kompletną mieszankę, a wyniku nie da się przypisać samej tarczycy. Wątek stresu i snu pozostaje obiecujący do dalszego sprawdzania, z bardziej zróżnicowanymi rezultatami niż prosta obietnica poprawy zasypiania.

Co decyduje o porównywalności ekstraktu?

Po przeczytaniu wyników łatwo skupić się na nazwie rośliny. Tymczasem znaczenie ma również część rośliny, rozpuszczalnik, sposób ekstrakcji i zawartość markerów. Dwa preparaty opisane jako ekstrakt z korzenia mogą dostarczać różne ilości resweratrolu, andrographolidów, bajkaliny czy eleuterozydów.

DER opisuje relację ilości surowca wykorzystanego do otrzymania ekstraktu. Sam ten zapis nie określa ilości każdego związku czynnego. Dlatego 1300 mg ekstraktu DER 2:1 nie pozwala odtworzyć dawki 40 mg resweratrolu ani 50-procentowej standaryzacji andrographolidów z konkretnej publikacji.

Miód w tej porcji to 0,25 g. W analizowanym zestawie danych jego najbardziej czytelna rola dotyczy smaku i formulacji. Wyników dotyczących miodu stosowanego miejscowo lub jadu pszczelego nie można przypisać takiej ilości miodu przyjmowanej doustnie.

Znaczenie ma także tolerancja składników. Dla brodziuszki opisano ciężkie reakcje alergiczne, w tym anafilaksję; australijski TGA w 2026 roku zmienił z tego powodu zasady jej stosowania w określonej kategorii preparatów. ³² Przy porównywaniu mieszanki z badaniem warto więc uwzględnić również przyjmowane leki, wcześniejsze reakcje alergiczne i rzeczywistą postać ekstraktu.

Najważniejsze wnioski

Z badań wyłania się kilka odrębnych możliwości. Rdest, tarczyca i czepota mają interesujące wyniki wobec hodowli Borrelia. Dla szczeci o wyniku decydują frakcja i część rośliny. Czepota, brodziuszka, rdest i wybrane gatunki Smilax dostarczają przesłanek dotyczących regulacji zapalenia. Eleuterokok i brodziuszka były badane także w kontekście zmęczenia, a witamina C wnosi ustalone funkcje odżywcze.

Najwięcej sensu daje połączenie nazwy składnika z konkretnym pytaniem: jaki proces może zmieniać, w jakim modelu i czy pomierzono korzyść odczuwaną przez człowieka. Taki sposób czytania pozwala dostrzec obiecujące wyniki bez tworzenia jednej obietnicy z wielu różnych doświadczeń.

Pytania czytelników

Czy poprawa odporności oznacza skuteczniejsze usuwanie Borrelia?

Wzrost liczby limfocytów lub wolniejszy spadek przeciwciał pokazuje wybrany element odpowiedzi immunologicznej. Skuteczność wobec zakażenia wymaga sprawdzenia osobno, na przykład przez ocenę objawów i przebiegu choroby w odpowiednio zaprojektowanej próbie.

Czy badania składników potwierdzają działanie całej mieszanki?

Dają podstawę do opisania jej składników i hipotez mechanistycznych. Badanie gotowej mieszanki wymagałoby użycia tej samej kompozycji, dawki i postaci oraz oceny ustalonych punktów końcowych u pacjentów.

Co zrobić, gdy objawy utrzymują się po leczeniu?

Warto ocenić je w kontekście dotychczasowego leczenia, obrazu klinicznego i innych możliwych przyczyn. Wytyczne odróżniają utrzymujące się nieswoiste objawy od obiektywnych oznak czynnego zakażenia; ta ocena wpływa na dalsze postępowanie. ³³

Artykuł ma charakter edukacyjny. Dawki i stężenia przytoczono jako parametry badań, a nie indywidualny schemat leczenia lub suplementacji.

Bibliografia

1. Centers for Disease Control and Prevention. Treatment and Intervention for Lyme Disease. Strona CDC. Dostęp: 29.10.2026.
2. Jutras BL i wsp. Borrelia burgdorferi peptidoglycan is a persistent antigen in patients with Lyme arthritis. PNAS. 2019;116:13498–13507. Pełna publikacja. DOI: 10.1073/pnas.1904170116.
3. Ramesh G, Santana-Gould L, Inglis FM, England JD, Philipp MT. The Lyme disease spirochete Borrelia burgdorferi induces inflammation and apoptosis in cells from dorsal root ganglia. Journal of Neuroinflammation. 2013;10:88. Publikacja. DOI: 10.1186/1742-2094-10-88.
4. Gebbia JA, Coleman JL, Benach JL. Borrelia Spirochetes Upregulate Release and Activation of Matrix Metalloproteinase Gelatinase B (MMP-9) and Collagenase 1 (MMP-1) in Human Cells. Infection and Immunity. 2001;69:456–462. Pełna publikacja. DOI: 10.1128/IAI.69.1.456-462.2001.
5. Feng J, Leone J, Schweig S, Zhang Y. Evaluation of Natural and Botanical Medicines for Activity Against Growing and Non-growing Forms of B. burgdorferi. Frontiers in Medicine. 2020;7:6. Pełna publikacja. DOI: 10.3389/fmed.2020.00006.
6. Goc A, Niedzwiecki A, Rath M. In vitro evaluation of antibacterial activity of phytochemicals and micronutrients against Borrelia burgdorferi and Borrelia garinii. Journal of Applied Microbiology. 2015;119:1561–1572. Publikacja. DOI: 10.1111/jam.12970.
7. Goc A, Niedzwiecki A, Rath M. Cooperation of Doxycycline with Phytochemicals and Micronutrients Against Active and Persistent Forms of Borrelia sp. International Journal of Biological Sciences. 2016;12:1093–1103. Pełna publikacja. DOI: 10.7150/ijbs.16060.
8. Liebold T, Straubinger RK, Rauwald HW. Growth inhibiting activity of lipophilic extracts from Dipsacus sylvestris Huds. roots against Borrelia burgdorferi s. s. in vitro. Pharmazie. 2011;66:628–630. Pełny tekst PDF. DOI: 10.1691/ph.2011.0887.
9. Saar-Reismaa P i wsp. Extraction and Fractionation of Bioactives from Dipsacus fullonum L. Leaves and Evaluation of Their Anti-Borrelia Activity. Pharmaceuticals. 2022;15:87. Pełna publikacja. DOI: 10.3390/ph15010087.
10. Lamm S, Sheng Y, Pero RW. Persistent response to pneumococcal vaccine in individuals supplemented with a novel water soluble extract of Uncaria tomentosa, C-Med-100. Phytomedicine. 2001;8:267–274. Publikacja. DOI: 10.1078/0944-7113-00046.
11. Bohn B, Nebe CT, Birr C. Flow-cytometric studies with Eleutherococcus senticosus extract as an immunomodulatory agent. Arzneimittelforschung. 1987;37:1193–1196. Publikacja. PMID: 2963645.
12. Gaffney BT, Hügel HM, Rich PA. The effects of Eleutherococcus senticosus and Panax ginseng on steroidal hormone indices of stress and lymphocyte subset numbers in endurance athletes. Life Sciences. 2001;70:431–442. Publikacja. DOI: 10.1016/S0024-3205(01)01394-7.
13. Xia YF i wsp. Andrographolide attenuates inflammation by inhibition of NF-κB activation through covalent modification of reduced cysteine 62 of p50. Journal of Immunology. 2004;173:4207–4217. Publikacja. DOI: 10.4049/jimmunol.173.6.4207.
14. Zhu Q i wsp. Andrographolide affects Th1/Th2/Th17 responses of peripheral blood mononuclear cells from ulcerative colitis patients. Molecular Medicine Reports. 2018;18:622–626. Pełna publikacja. DOI: 10.3892/mmr.2018.8992.
15. Ghanim H i wsp. An antiinflammatory and reactive oxygen species suppressive effects of an extract of Polygonum cuspidatum containing resveratrol. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 2010;95:E1–E8. Publikacja. DOI: 10.1210/jc.2010-0482.
16. Mur E, Hartig F, Eibl G, Schirmer M. Randomized double blind trial of an extract from the pentacyclic alkaloid-chemotype of Uncaria tomentosa for the treatment of rheumatoid arthritis. Journal of Rheumatology. 2002;29:678–681. Publikacja. PMID: 11950006.
17. Burgos RA i wsp. Efficacy of an Andrographis paniculata composition for the relief of rheumatoid arthritis symptoms: a prospective randomized placebo-controlled trial. Clinical Rheumatology. 2009;28:931–946. Publikacja. DOI: 10.1007/s10067-009-1180-5.
18. Khan A i wsp. Investigation of the anti-inflammatory and the analgesic effects of the extracts from Smilax ornata Lem. (Jamaican sarsaparilla) plant. Journal of Ethnopharmacology. 2019;240:111830. Publikacja. DOI: 10.1016/j.jep.2019.111830.
19. Khan A i wsp. Investigation of the preliminary mechanism of action for the acute anti-inflammatory activity of the methanol extract of Smilax ornata Lem. Journal of Ethnopharmacology. 2020;248:112360. Publikacja. DOI: 10.1016/j.jep.2019.112360.
20. Glehr M i wsp. The influence of resveratrol on the synovial expression of matrix metalloproteinases and receptor activator of NF-kappaB ligand in rheumatoid arthritis fibroblast-like synoviocytes. Zeitschrift für Naturforschung C. 2013;68:336–342. Publikacja. DOI: 10.1515/znc-2013-7-812.
21. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Vitamin C: Fact Sheet for Health Professionals. Opracowanie NIH. Dostęp: 29.10.2026.
22. Hartz AJ i wsp. Randomized controlled trial of Siberian ginseng for chronic fatigue. Psychological Medicine. 2004;34:51–61. Publikacja. DOI: 10.1017/S0033291703008791.
23. Bertoglio JC i wsp. Andrographis paniculata decreases fatigue in patients with relapsing-remitting multiple sclerosis: a 12-month double-blind placebo-controlled pilot study. BMC Neurology. 2016;16:77. Pełna publikacja. DOI: 10.1186/s12883-016-0595-2.
24. Sumiyoshi M, Kimura Y. Effects of Eleutherococcus senticosus Cortex on Recovery from the Forced Swimming Test and Fatty Acid β-Oxidation in the Liver and Skeletal Muscle of mice. The Natural Products Journal. 2016;6:49–55. Pełna publikacja. DOI: 10.2174/2210315506999151207145020.
25. Kuo J i wsp. The Effect of Eight Weeks of Supplementation with Eleutherococcus senticosus on Endurance Capacity and Metabolism in Human. Chinese Journal of Physiology. 2010;53:105–111. Publikacja. DOI: 10.4077/CJP.2010.AMK018.
26. Wang i wsp. Baicalin protects LPS-induced blood-brain barrier damage and activates Nrf2-mediated antioxidant stress pathway. International Immunopharmacology. 2021;96:107725. Publikacja. DOI: 10.1016/j.intimp.2021.107725.
27. Li B i wsp. Baicalin Mitigates the Neuroinflammation through the TLR4/MyD88/NF-κB and MAPK Pathways in LPS-Stimulated BV-2 Microglia. BioMed Research International. 2022;2022:3263446. Pełna publikacja. DOI: 10.1155/2022/3263446.
28. Huang L i wsp. Polydatin Improves Sepsis-Associated Encephalopathy by Activating Sirt1 and Reducing p38 Phosphorylation. Journal of Surgical Research. 2022;276:379–393. Publikacja. DOI: 10.1016/j.jss.2022.03.008.
29. Oszmiański J, Wojdyło A, Juszczyk P, Nowicka P. Roots and Leaf Extracts of Dipsacus fullonum L. and Their Biological Activities. Plants. 2020;9:78. Pełna publikacja. DOI: 10.3390/plants9010078.
30. Smilax china L. Polysaccharide Alleviates Dextran Sulphate Sodium-Induced Colitis and Modulates the Gut Microbiota in Mice. Foods. 2023;12:1632. Pełna publikacja. DOI: 10.3390/foods12081632.
31. Dodd F, Weishaupt R, Katumba PKM, Elcoate R, Wightman E. Effects of a Scutellaria baicalensis/Crataegus laevigata, magnesium and chromium supplement on stressed individuals: A randomised, double-blind, placebo-controlled, crossover trial. Journal of Psychopharmacology. 2025;39:1420–1436. Pełna publikacja. DOI: 10.1177/02698811251381261.
32. Therapeutic Goods Administration. Andrographis removed from listed medicines framework because of allergy risk. 21.09.2026. Komunikat TGA.
33. IDSA, AAN, ACR. 2020 Guidelines for the Prevention, Diagnosis and Treatment of Lyme Disease. Wytyczne. Dostęp: 29.10.2026.